Pośród leśnych kniei kryje się nie jedna tajemnicza historia, która miała w nich miejsce na przestrzeni wieków. Skrywane są w ich wnętrzu i tak jak w pamięci ludzkiej zacierają się szczegóły, tak i tu przyroda zaciera ślady dawnych wydarzeń. Jedną z takich tajemnic jest miasto, które miało powstać na terenie Lasu Łagiewnickiego. Koncepcja miast ogrodów (miast, osiedli satelickich oddalonych od centrum) pojawiła się pod koniec XIX wieku i doczekała się w Polsce wielu realizacji.

Pierwszy plan budowy osiedla mieszkaniowego w Łagiewnikach, którego autorem był znany architekt Herman Jansen, pochodzi z roku 1913 i nie został prawdopodobnie zrealizowany z powodu I wojny światowej. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, władze Łodzi przewidując dalszą ekspansje terytorialną rozwijającego się dynamicznie miasta, wystąpiły w 1922 r. do Głównego Urzędu Ziemskiego z wnioskiem o wykup majątków ziemskich w odległości 10 km od centrum. Na liście przewidywanych do inkorporacji terenów znalazły się między innymi majątki: Łagiewniki Lit. A (własność p. Rychtrera) i Łagiewniki Lit. B (własność p. Heinzla), w których planowano usytuowanie szpitali i kolonii mieszkalnych. Połowiczna realizacja tych zamierzeń nastąpiła w roku 1925, gdy Rada Miejska dokonała zakupu na rzecz gminy 9/10 (1116 mórg 219 prętów), praw do majątku Łagiewniki Lit. A. Poza kwotą 300 000 zł, wypłaconą sprzedawcą-spadkobiercą Ernesta Leonardta i Zygmunta Rychtera, przejęto zobowiązania do spłaty 90 % ciążącego na majątku przedwojennego długu hipotecznego. W budżecie miasta na rok 1926, zapisano na ten cel kwotę 160 000 zł.

Oficjalna decyzja o powrocie do koncepcji miasta-las, wg. projektu profesora H. Jansena, zapada w roku 1927 r. W tym samym czasiew, w zamian za wykreślenie z hipoteki kwoty 14 187 rubli i 50 kopiejek, przekazano p. Wiliamowi Grosmanowi cześć praw do majątku miejskiego (68 ha 1382 m2). W porozumieniu zawartym z p. Grosmanem zobowiązano go do wytyczenia w ciągu roku dróg i oddania ich do użytku publicznego, zaś przy parcelacji gruntów, ustalono minimalną wielkości działki na 0,5 morgi (2800 m2). Przyszli nabywcy mieli być zobowiązani do zachowaniem 50% drzewostanu na parceli oraz zakazu budowy jakichkolwiek zakładów produkcyjnych.

Specjalna komisja powołana do realizacji planu parcelacji majątku miejskiego Łagiewniki, pod przewodnictwem wiceprezydenta Rapalskiego, przeprowadziła wszelkie prace przygotowawcze, pomiary gruntów, uzgodnienia z właścicielami trenów położonych wzdłuż projektowanych tras dojazdowych z Łodzi do Łagiewnik. 

W roku 1929 podjęto decyzję o ogłoszeniu konkursu na nowy projekt miasta-las, wychodząc z założenia, że zbyt duże parcele wg. przedwojennego planu prof. H. Jensena, uniemożliwiają zamieszkanie w mieści-las mniej zamożnej ludności. W łódzkiej prasie możemy znaleźć krytyczne głosy tej decyzji. Z dziennika „Hasło Łódzkie”, w artykule obdarzonym tytułem „Magistrat szafuje pieniędzmi”, dowiadujemy się, że na plan parcelacji Łagiewnik przeznaczono kwotę 15 tys. zł, która miała być przeznaczona na nagrody w konkursie. Ostatecznie wydatki były wyższe, ponieważ poza nagrodzonymi pracami (miejsce I -7 tyś. zł, II -5 tyś. zł, III – 3 tyś. zł) zakupiono jeszcze jedną pracę za kwotę 1,5 tyś zł. 

Rozstrzygnięcie konkursu, na który nadesłano 14 prac, nastąpiło 3 listopada 1929 roku. Komisja konkursowa* pod przewodnictwem prof. inż. Tołwińskiego, przyznała I nagrodę arch. K. Lisowskiemu i inż. J. Graefe z Warszawy, których projekt został wzięty, jako podstawa przyszłej parcelacji.  Przewidywał on podział realizacji planu parcelacyjnego na trzy etapy realizowane wzdłuż projektowanej arterii komunikacyjnej szerokości 40 metrów, której uzupełnieniem, w komunikacji z lasem Skotniki, byłaby ulica szerokości 25 metrów o przebiegu północno wschodnim. W rezultacie parcele miały stanowić 54,7% terenu, ulice 12,3%, tereny użyteczności publicznej 4,5%, zieleńce 27,7%, pozostała część miała stanowić rezerwę. Północna część Łagiewnik, ze względu ma malownicze położenie i piękny drzewostan, miała być przeznaczona na Park Ludowy. Tereny bloków mieszkalnych projektowane były, jako pasy około 120 m szerokości z minimalną wielkością działki 1500 m2. Luźna zabudowa miała być odsunięta o 10 m od ulicy w celu stworzenia tzw. przedogródków. W projekcie przewidziano kościółek na wzgórzu, budynki użyteczności publiczne, hale targowe umieszczone przy głównej arterii, inwestycje sportowe w parku. Przy maksymalnej parcelacji w Łagiewnikach mogłoby zamieszkać 20 000 osób.

Po wprowadzeniu szeregu poprawek, w styczniu 1930 r. Rada Miasta wystąpiła do Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi o wyłączenie z ochrony leśnej powierzchni 359 ha 6193 m2 w majątku miejskim Łagiewniki. We wrześniu tegoż roku, po uzyskaniu zgody na wyłączenie 180 ha, podjęto decyzję o przystąpieniu do parcelacji północno-zachodniej części majątku w uroczysku Wanny.  Komisja do spraw parcelacji, przygotowała w lutym 1931 r. warunki parcelacji i opracowała statut osiedla ”Miasto-Las-Łagiewniki", który był miejscowymi przepisami budowlanymi obowiązującymi na terenie Łagiewnik. Ustalał charakter osiedla, prawa i obowiązki nabywcy parcel, charakter i sposób zabudowy. W tym też czasie dokonano kolejnej regulacji granic w z panem Grossmanem, ustalając wielkość części majątku będącej w jego posiadaniu na 66 ha 2037m2. Uzupełniono jednocześnie   porozumienie zawarte w 1927 r, zezwalając p. Grossmanowi na zmniejszenie 25% wytyczonych parcel do minimalnej powierzchni 1500 m2.

W kwietniu 1932 r. Rada Miasta zatwierdziła projekt Magistratu w sprawie parcelacji majątku z lutego 1931r. Przyjęto również decyzję wybudowania drogi dojazdowej do Łagiewnik i wszystkich dróg wewnętrznych w osiedlu oraz budowy wodociągu po sprzedaży 100 parcel. Cena 1 metra kwadratowego została początkowo ustalona w wysokości 2,80 zł przy jednorazowej wpłacie 25% należności. Pozostałą kwotę nabywca miał uregulować w równych ratach kwartalnych w okresie 2 lat. W późniejszym okresie cenę za metr zróżnicowano w zależności od odległości od dróg, ulic i parków, stanu zalesienia i kierunku oświetlenia. Powstało w ten sposób V kategorii, w których cena wahała się od 1 zł do 3,15 zł za m2. We wrześniu 1933 r. dokonano kolejnej zmiany, zmniejszając wkład początkowy do 10% i wydłużając okres spłaty pozostałych rat do 3 lat. Zmianie uległo też oprocentowanie karnych odsetek za nieterminową spłatę z 11% do 9%. Zabiegi te mogą świadczyć o niewielkim zainteresowaniu mieszkańców Łodzi kupnem parcel.

W dniu 11 listopada 1935 r. dokonano uroczystego otwarcia drogi Łódź-Łagiewniki, której budowa trwała trzy lata i kosztowała 1 200 000 zł, z czego 820 000 zł pochodziło z funduszu pracy. W tym samym okresie trwały prace przy wytyczaniu dróg wewnętrznych, które zostały wykonane, jako jezdnie ziemne, żwirowane materiałem pozyskiwanym w osiedlu. Ze sprawozdania Oddziału Drogowego za IV kwartał 1935 roku, możemy się dowiedzieć, że do wykonania pozostała niewielka ilość dróg wewnętrznych, jak również urządzenia o charakterze ogólnym typu stawy, plaże i tym podobne. 

Z końcem roku 1935 minął termin dla dokonania częściowej zmiany w użytkowaniu terenów leśnych przeznaczonych pod parcelację. Pojawiają się głosy krytyki, co do koncepcji miast ogrodów, zwłaszcza przy stosunkowo małej liczbie terenów zielonych w Łodzi. W wyniku braku zainteresowania kupnem parcel, projekt powstania „miasta-las” nie został zrealizowany. Przyczyn takiego stanu rzeczy, można się doszukiwać zarówno po stronie kryzysu gospodarczego w kraju, jak i konkurencji ze strony innych podobnych projektów w okolicy Łodzi: Kolumna, Sokolniki Prawdopodobnie z tego samego powodu, nie powstało żadne osiedle mieszkaniowe na terenach będących własnością p. Grosmana. Ostateczna decyzja w sprawie majątku Łagiewniki zapada w roku 1937, gdy tymczasowy Prezydent Miasta podejmuje decyzję o zaprzestania parcelacji majątku i przeznaczeniu tego terenu pod urządzenie parku ludowego. Projekt, którego blizny na terenie lasu nadal są widoczne, niewątpliwie przyczynił się do zmniejszenia bezrobocia w Łodzi, ale także spowodował zadłużenie miasta. Pożyczki zaciągane na jego realizację, były bowiem zabezpieczane zyskami ze sprzedaży parcel.Dziś wędrując po lesie i odkrywając ślady historii, możemy się cieszyć, że nie ograniczają nas żadne ogrodzenia.

 

Piotr Burzyński - na podstawie Dzienników Zarządu Miasta Łodzi


* - w składzie: prof. inż. R. Świerczyński, inż. W. Michalski, T. Toeplitz, przedstawiciele Urzędu Wojewódzkiego - inż. R. Sunderland i dr. Skalski, przedstawiciel Sejmiku Łódzkiego - inż. A. Kartasiński, wiceprezydent Rapalski, ławnicy Adamski, Harasz i dr. Margolis, inż. W. Kwapiszewski kierownik Oddziału Regulacji Miasta, St. Rogowicz - naczelnik Wydziału Plantacji Miejskich